Zakup dzieła sztuki (obrazu, rzeźby, instalacji) z pozoru wydaje się prosty. Spotykają się dwie osoby lub podmioty, które mają ten sam cel: sprzedać i nabyć określony obiekt za ustaloną cenę. W praktyce jednak o tym, czy taki zakup będzie źródłem satysfakcji, czy raczej bólu głowy, decyduje stan prawny dzieła oraz poprawnie sporządzona, pisemna umowa sprzedaży. (Tak – zachęcam do zawierania umów sprzedaży dzieł sztuki na piśmie. Bo co w sytuacji, gdy nabyty obiekt okaże się falsyfikatem, a Ty zapłaciłeś za niego gotówką, bez żadnego zabezpieczenia?)
Jeżeli chcesz świadomie i bezpiecznie kupować utwory plastyczne oraz znać realne ryzyka związane z ich zakupem, ten wpis jest dla Ciebie.
PS. Kieruję go nie tylko do osób początkujących na rynku sztuki, ale także do tych, którzy działają na nim już od dłuższego czasu.
3 najpoważniejsze ryzyka inwestycyjne na rynku sztuki
Pewnie zastanawiasz się, co w takim razie może pójść nie tak. Paradoks rynku sztuki polega na tym, że niektóre kwestie nie wyglądają groźnie w chwili zakupu (albo w ogóle nie zwracają uwagi kolekcjonerów). Dopiero wtedy, gdy dzieło ma zacząć realnie pracować – np. przy sprzedaży – okazuje się, że to, co wcześniej wydawało się drobnostką lub zbędną formalnością, miało jednak kluczowe znaczenie. Poniżej znajdziesz tylko niektóre przykłady potencjalnych problemów, które mogą Cię spotkać jako kolekcjonera sztuki.
Nie chodzi o zniechęcanie do kolekcjonowania, ale o świadome spojrzenie na te aspekty, które w praktyce decydują o bezpieczeństwie Twojej kolekcji.
1. Autentyczność i proweniencja
Na rynku sztuki problemy z autentycznością i proweniencją niemal nigdy nie wychodzą na jaw w chwili zakupu. Wtedy zazwyczaj wszystko się zgadza. Jest opinia ekspercka (wykonana na zlecenie sprzedającego), jest historia dzieła i jest pośrednik, któremu się ufa – obiekt uważamy za autentyczny.
Tymczasem fałszerze bardzo rzadko działają przypadkowo. Wręcz przeciwnie – uważnie obserwują trendy rynkowe. Wykorzystują aktualną modę na określone nazwiska, okres czy estetykę, a także niską transparentność rynku sztuki oraz niską wykrywalność przestępstw w tym obszarze. Dodatkowo, posługują się pośrednikami lub podmiotami, które z pozoru wyglądają wiarygodnie, a w praktyce mogą pełnić rolę „słupa”.
Dlatego tak istotne jest nie tylko co kupujesz, ale również gdzie i od kogo. Miejsce zakupu, status sprzedawcy, jego rola w transakcji oraz sposób rozliczenia powinny wzbudzić Twoją czujność. Zwłaszcza gdy pojawiają się naciski na szybkie sfinalizowanie transakcji, brak dokumentów albo niechęć do zawarcia pisemnej umowy.
Z kolei luki lub fałszerstwa w proweniencji – szczególnie w przypadku obiektów z okresu powojennego – mogą prowadzić do roszczeń restytucyjnych, utraty dzieła czy choćby problemów z ubezpieczeniem, wywozem za granicę i odsprzedażą. W praktyce oznacza to, że bez świadomego wsparcia prawnego nawet prestiżowy zakup może zamienić się w prawną i finansową bombę z opóźnionym zapłonem.
W umowie możesz przewidzieć taką sytuację i zawrzeć postanowienia, które znajdą zastosowanie. W dalszej części tego artykułu znajdziesz ich przykłady. Zachęcam również do poddania zakupowanego utworu ocenie własnego eksperta przed zawarciem finalnej transakcji.
2. Prawa autorskie
W praktyce kolekcjonerskiej jednym z najczęstszych błędów jest utożsamianie zakupu fizycznego dzieła z nabyciem autorskich praw majątkowych. Tymczasem samo posiadanie dzieła nie oznacza jeszcze posiadania majątkowych praw autorskich do niego. Dodatkowo, trzeba mieć świadomość, że autorskie prawa osobiste są niezbywalne. To oznacza, że twórca zachowuje m.in. prawo do autorstwa i zachowania integralności utworu. Bez odpowiednich klauzul umownych mogą też się pojawić spory dot. sposobu korzystania z dzieła.
3. Umowy na rynku sztuki
Na rynku kolekcjonerskim wiele problemów nie wynika z samego zakupu dzieła, lecz z braku umów albo z kontraktów skonstruowanych na skróty. Transakcje zawierane ustnie lub mailowo w praktyce uniemożliwiają skuteczne dochodzenie roszczeń. Pamiętaj, że dobre relacje nie zastąpią dobrej umowy. Z kolei w zakresie praw autorskich prowadzą do nieważności przeniesienia praw majątkowych. Brak wyraźnych postanowień dotyczących odpowiedzialności sprzedawcy za wady pozostawia kolekcjonera bez realnej ochrony po upływie podstawowego terminu rękojmi. Dodatkowym obciążeniem nierzadko są regulaminy domów aukcyjnych, które przerzucają ryzyko na kupującego.
Równie istotne są zapisy w umowach towarzyszących. Przykładowo, niedopełnienie wymogów dotyczących zabezpieczeń z umowy polisy ubezpieczeniowej może skutkować odmową wypłaty odszkodowania. Klauzule mienia odzyskanego mogą z kolei prowadzić do utraty własności dzieła. W obszarze praw autorskich brak pełnego katalogu pól eksploatacji, prawa do wykonywania praw zależnych oraz odpowiednich zapisów dotyczących praw osobistych twórcy ogranicza możliwość korzystania z dzieła w pełni. Bywa, że problemy generują też niejasne określenie momentu przejścia własności czy chociażby brak profesjonalnych umów transportowych typu od ściany do ściany. Te zaś w razie szkody pozostawiają kolekcjonera bez rekompensaty.
Nie sposób opisać tu wszystkich szczegółów dot. zawierania umów na rynku kolekcjonerskim. To tylko część potencjalnych problemów, które mogą się pojawić, gdy na umowę nie spojrzy profesjonalista. Poniżej przygotowałam jednak mini-ściągę dot. tego, co koniecznie musi się znaleźć w umowie sprzedaży dzieła sztuki. Ochrona prawna kupującego dzieło sztuki na gruncie przepisów prawa to skomplikowany temat prawny. Przed większością problemów można się jednak ustrzec, mając dobrze skonstruowaną umowę zakupu. Umowa ta musi chronić kupującego, dbać o jego interesy.
Jak bezpiecznie kupić dzieło sztuki? Oto, co MUSISZ mieć w umowie sprzedaży dzieła sztuki
W praktyce nie chodzi o to, by umowa była sztucznie długa czy nadmiernie sformalizowana. Chodzi o to, by zawierała kilka kluczowych postanowień, które realnie zabezpieczają Ciebie – jako kupującego – na wypadek problemów. Zwłaszcza wtedy, gdy okaże się, że zakup nie był tak bezpieczny, jak wydawało Ci się w dniu transakcji.
Przede wszystkim, w umowie warto zawrzeć jednoznaczne oświadczenia sprzedającego, że sprzedawany obiekt jest autentyczny, pochodzi z legalnego źródła oraz że sprzedającemu przysługuje prawo do rozporządzania dziełem. Takie oświadczenia nie są „ozdobnikiem”. Stanowią punkt wyjścia do ewentualnej odpowiedzialności sprzedającego.
Kluczowe znaczenie ma również postanowienie dotyczące odpowiedzialności finansowej za sprzedaż falsyfikatu. Umowa może przewidywać, że w razie zakwestionowania autentyczności dzieła sprzedający zobowiązuje się do:
- zwrotu ceny zapłaconej za obiekt,
- pokrycia kosztów opinii eksperckich,
- zwrotu kosztów transportu, ubezpieczenia czy innych wydatków poniesionych w związku z transakcją.
Warto także jasno określić cenę obiektu oraz wskazać, czy obejmuje ona dodatkowe koszty, takie jak transport, ubezpieczenie czy inne opłaty (w tym wynagrodzenie z tytułu droit de suite, jeżeli ma ono zastosowanie). Brak takiego rozróżnienia bywa źródłem sporów tuż po zawarciu umowy.
Nie mniej istotny jest dokładny opis dzieła w samej umowie: technika wykonania, wymiary, data powstania, stan zachowania, informacje o proweniencji. Równie ważne jest także wskazanie, czy do obiektu dołączono certyfikat autentyczności lub opinię eksperta. Im bardziej precyzyjny opis, tym trudniej „rozmyć” odpowiedzialność w przyszłości.
Warto wreszcie świadomie pomyśleć o autorskich prawach majątkowych. Co do zasady ich przeniesienie lub udzielenie licencji wyłącznej wymaga formy pisemnej. W umowie można więc uregulować m.in.:
- prawo do publicznego wystawiania dzieła (także komercyjnie),
- możliwość udostępniania w Internecie,
- prawo najmu lub użyczenia fizycznego nośnika,
- zakres dozwolonego korzystania z wizerunku dzieła.
Bez takich postanowień kupujący często nabywa jedynie fizyczny obiekt, bez prawa do jego szerszego wykorzystywania. To z kolei bywa zaskoczeniem dopiero, gdy nowy nabywca chce wziąć udział w wystawie czy też rozpocząć współpracę z jakąś instytucją.
Dobrze skonstruowana pisemna umowa nie jest wyrazem braku zaufania. Jest polisą na przyszłość, która pozwala ograniczyć ryzyko prawne i finansowe.
Inwestowanie w sztukę/kolekcjonowanie sztuki to proces…
Inwestowanie w sztukę nie jest jednorazowym działaniem ani decyzją podejmowaną wyłącznie w chwili zakupu. To proces, który zaczyna się na długo przed transakcją i trwa przez cały posiadania dzieła. Obejmuje nie tylko wybór obiektu, ale również analizę stanu prawnego i dokumentacji, właściwe ukształtowanie umowy, a następnie kwestie ubezpieczenia, obrotu i sukcesji.
Jak widzisz, każdy z ww. obszarów ryzyka dowodzi tego, że problemy na rynku sztuki rzadko mają spektakularny charakter. Znacznie częściej wynikają z pozornie drobnych zaniedbań, uproszczeń albo błędnych przekonań. W praktyce to właśnie te detale decydują o tym, czy dzieło pozostanie aktywem dającym swobodę dalszego obrotu i korzystania, czy z czasem stanie się źródłem kosztów, sporów i ograniczeń.
Jednym z najczęstszych i jednocześnie najdroższych mitów na rynku sztuki jest bowiem przekonanie, że skoro transakcja została zawarta zgodnie z obowiązującymi zasadami, a dzieło nabyte od znanego pośrednika, to zakup jest automatycznie „bezpieczny”. Tymczasem ryzyka związane z autentycznością, proweniencją, odpowiedzialnością sprzedającego czy zakresem praw do dzieła bardzo często ujawniają się dopiero po czasie, najczęściej już po sfinalizowaniu transakcji.
Co istotne, świadome podejście do tych kwestii ma znaczenie nie tylko wtedy, gdy kupujesz dzieło jako inwestycję finansową. Również zakup motywowany pasją, emocjami czy kolekcjonerską ciekawością warto traktować jak świadome wydawanie pieniędzy – z pełną świadomością konsekwencji prawnych, które mogą ujawnić się dopiero po czasie.
Jako ekspertka działająca na styku prawa i sztuki zapewnię Ci, że takie podejście do aspektów prawnych i transakcyjnych kolekcjonowania dzieł sztuki nie odbierze Ci przyjemności z obcowania ze sztuką. Wręcz przeciwnie – pozwoli skupić się na niej w pełni, dając poczucie bezpieczeństwa, kontroli nad zakupem i realnego wpływu na to, co stanie się z dziełem w przyszłości.
Jak pomagam kolekcjonerom zabezpieczyć kolekcje dzieł sztuki?
Pomagam kolekcjonerom spojrzeć na ich zbiory nie tylko przez pryzmat estetyki i wartości rynkowej, ale przede wszystkim bezpieczeństwa prawnego. Pracuję na styku prawa, rynku sztuki i praktyki kolekcjonerskiej – stąd doskonale wiem, na co należy zwrócić szczególną uwagę.
Co mogę dla Ciebie zrobić?
- Przeanalizuję pod kątem prawnym proweniencję i autentyczność oraz stan prawny dzieła przed zakupem;
- Przygotuję i wynegocjuję dla Ciebie umowy sprzedaży i depozytu dzieł sztuki
- Zweryfikuję i uporządkuję potrzebną dokumentację;
- Mogę Cię reprezentować w postępowaniach przed organami administracji państwowej chroniącymi zabytki;
- Doradzę przy darowiznach i projektach CSR związanych ze sztuką
- Pomogę Ci przy przekazywaniu dzieł na wystawy i we współpracy z instytucjami promującymi kulturę i sztukę;
- Wesprę Cię w kontaktach z galeriami, domami aukcyjnymi i innymi ekspertami
- Pomogę Ci ubezpieczyć Twoje dzieła;
- Razem możemy zaplanować obrót Twoimi dziełami – tak, by zabezpieczyć Twoje interesy
- Zadbam też o długofalową ochronę Twojej kolekcji – w tym w obszarze sukcesji i fundacji.
Współpracując ze mną, wyeliminujesz ryzyka, które mogą ujawnić się po latach i kosztować znacznie więcej niż profesjonalne wsparcie na odpowiednim etapie.
Moja recepta na nabywanie sztuki
Mądre inwestowanie w sztukę nie polega na intuicji czy na szczęściu. Polega na podejmowaniu właściwych decyzji na odpowiednim etapie – zanim pojawi się spór, problem z odsprzedażą, ubezpieczeniem czy sukcesją.
Im wcześniej te kwestie uporządkujesz, tym większą swobodę i poczucie bezpieczeństwa zyskasz.
Jeżeli jesteś kolekcjonerem i chcesz mieć pewność, że Twoja kolekcja jest zabezpieczona nie tylko dziś, ale również w dłuższej perspektywie, mogę Ci w tym pomóc. Wspieram kolekcjonerów na każdym etapie – od analizy prawnej dzieł przed zakupem, przez przygotowanie i negocjowanie umów, po zabezpieczenie obrotu, ubezpieczenia i planowanie sukcesji kolekcji.
Jeśli chcesz uporządkować stan prawny swojej kolekcji, przygotować się do kolejnych transakcji albo po prostu sprawdzić, czy wszystko jest jak należy, zapraszam do kontaktu.
—
Wspólnie ustalimy, jak najlepiej zadbać o Twoje interesy na rynku sztuki.
Napisz do mnie lub zadzwoń:
+48 662 269 243
biuro@prawochronisztuke.pl
A jeśli chcesz być na bieżąco z prawnymi ciekawostkami z branży sztuki, odwiedź też mój profil na Instagramie.
Koniecznie przeczytaj też moje pozostałe wpisy na blogu! Ostatnio pisałam na temat temat tego, co można organizatorom i uczestnikom wystaw dzieł sztuki w kontekście social mediów.
