Dzisiaj omówię problem z pogranicza sztuki i prawa, dotyczący tego, czy możliwe jest posłużenie się prawem panoramy do stworzenia wystawy. Przedstawię Wam sytuację, w której komercyjna wystawa składa się z nieautoryzowanych reprodukcji prac będących w przestrzeni publicznej.
Sztuka uliczna a prawo panoramy
Polskie prawo autorskie przewiduje instytucję dozwolonego użytku jakim jest tak zwane prawo panoramy. Zezwala ono na swobodne rozpowszechnianie dzieł wystawionych na stałe w ogólnie dostępnych miejscach, takich jak ulice, place czy ogrody. Prawo to z pewnymi ograniczeniami funkcjonuje na całym świecie. Dopuszcza się tworzenie i publikowanie zdjęć czy filmów przedstawiających te utwory, pod warunkiem, że nie służą one do tego samego użytku, co oryginał. Przekroczeniem tego prawa byłoby wykonanie kopii rzeźby wystawionej w przestrzeni publicznej i umieszczenie jej w innym tego typu miejscu.
Wystawa „The Mystery of Banksy – A Genius Mind”
W Warszawie w dniach 10 października – 2 listopada 2025 r. odbędzie się komercyjna wystawa pt. The Mystery of Banksy – A Genius Mind, składająca się z kopii prac Banksy’ego – znanego na całym świecie artysty street artowego.
Organizatorzy nie mają zgody artysty na tę wystawę. Sami przyznają się, że jest ona nieautoryzowana przez artystę, tłumacząc ten fakt credo Banksy’ego, że „prawa autorskie są dla przegranych”.
Banksy, mimo swojej anonimowości, ma wyłączne prawo do decydowania o sposobie komercyjnego wykorzystania swoich dzieł. Powołanie się na brak autoryzacji nie jest prawnym usprawiedliwieniem, a jedynie przyznaniem się do naruszenia prawa.
Czy uzasadnieniem prawnym dla organizatorów może być wskazane przeze mnie prawo panoramy?
Odpowiedź brzmi nie. Wykonanie prawa panoramy nie może doprowadzić do powstania prostej alternatywy do zapoznania się z przedmiotem wystawionym w przestrzeni publicznej, co jest założeniem organizatorów.
W następstwie skorzystania z dozwolonego użytku nie można stworzyć kopii dzieła, która pełniłaby identyczną funkcję, jak to wystawione na widok publiczny.
Mamy do czynienia z przedsięwzięciem, które z prawnego punktu widzenia jest bezprawne – brakuje bowiem zgody twórcy oraz brakuje oparcia w prawie panoramy. Ponadto, komercyjny charakter tego przedsięwzięcia stawia go w jawnej sprzeczności z ideami twórcy.
Zobacz też: Ile trwają prawa autorskie majątkowe vs. osobiste? Czy autorskie prawa osobiste wygasają?
Banksy kontra system i rynek sztuki
Paradoks Banksy’ego polega też na tym, że chociaż jego sztuka jest antysystemowa i krytykuje konsumpcjonizm, jego dzieła osiągają zawrotne ceny na aukcjach, a ich reprodukcje są masowo komercjalizowane. Artysta próbuje chronić swoje prace, tworząc oficjalny system certyfikacji Pest Control, który potwierdza autentyczność dzieł.
Działania organizatorów nieautoryzowanych wystaw podkreślają, jak rynek goni za fenomenem artysty, ignorując zarówno jego filozofię, jak i prawa.
Podsumowanie – granica pomiędzy prawem panoramy a naruszeniem praw autorskich artysty
Anonimowość twórcy i powstawanie dzieł w przestrzeni publicznej nie zwalniają nikogo z obowiązku poszanowania praw autorskich. Granice prawa, w tym prawa panoramy, są jasno określone i nie obejmują biletowanych, komercyjnych wystaw opartych na reprodukcjach bez zgody twórcy.
W dobie, gdy sztuka uliczna zyskuje coraz większą wartość rynkową, kluczowe jest rozróżnianie między legalnym a nielegalnym wykorzystaniem.
