Rynek sztuki znalazł się pod lupą Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej: UOKiK). Wszystko z powodu wątpliwości dot. przejrzystości licytacji i ochrony kupujących. UOKiK sprawdzał, czy praktyki stosowane przez domy aukcyjne mogły naruszać zbiorowe interesy konsumentów. Kontrola UOKiK objęła regulaminy, wzorce umów i procedury reklamacyjne największych podmiotów na rynku sztuki, takich jak Desa Unicum, Sopocki Dom Aukcyjny, Polswiss Art, Agra Art oraz Rempex.
Przeczytaj ten artykuł do końca, aby dowiedzieć się:
- Jaki był cel kontroli domów aukcyjnych przez UOKiK?
- Jakie naruszenia w regulaminach domów aukcyjnych wykrył UOKiK?
- Jakie prawa konsumenta chroni UOKiK przy zakupach dzieł sztuki na aukcjach?
- Czy klienci mogą dochodzić odpowiedzialności za zawarte umowy z domami aukcyjnymi w wyniku stosowania wobec nich uchylonych przez UOKIK klauzul?
Zapraszam do lektury!
Regulaminy domów aukcyjnych pod lupą UOKiK – niedozwolone postanowienia umowne w regulaminach domów aukcyjnych
Za kulisami aukcji decyzje zapadają nie tylko przy uderzeniu młotka. UOKiK przyjrzał się temu, co zwykle pozostaje poza uwagą kupujących: regulaminom, wzorcom umów i procedurom reklamacyjnym domów aukcyjnych.
Zastrzeżenia wzbudziły m.in. sytuacje, w których pracownicy związani z domem aukcyjnym organizującym aukcję mogli uczestniczyć w licytacji jak zwykli klienci, wpływając na jej dynamikę i cenę końcową sprzedawanych dzieł.
Urząd przyjrzał się także zapisom ograniczającym odpowiedzialność za wady dzieł, możliwości zmiany warunków aukcji w jej trakcie czy ponownego licytowania dzieła już po udzieleniu przybicia.
Z informacji przekazanych przez UOKiK wszystkie objęte postępowaniem domy aukcyjne – Desa Unicum, Sopocki Dom Aukcyjny, Polswiss Art, Agra Art oraz Rempex – współpracowały z urzędem. Po zakończonej kontroli w trybie postępowania sprawdzającego dostosowały swoje dokumenty do uwag Prezesa UOKiK.
PRZYKŁADY
„DESA zastrzega możliwość zmiany Opisu Obiektu przed rozpoczęciem Aukcji ze względu na wykryte błędy w Opisie Obiektu. Zmiana Opisu Obiektu nie jest możliwa po rozpoczęciu Licytacji Obiektu.”
„Dom Aukcyjny ma obowiązek rozpatrzenia każdej reklamacji w terminie 14 dni od jej otrzymania.„
„W odniesieniu do konsumentów (…), Dom Aukcyjny ponosi odpowiedzialność za brak zgodności Obiektu z umową istniejący w chwili jego dostarczenia i ujawnionych w ciągu dwóch lat od tej chwili.„
Kontrola UOKiK na rynku sztuki: jakie praktyki domów aukcyjnych budziły zastrzeżenia?
Sztuczne podbijanie cen przez pracowników domów aukcyjnych
Główne zastrzeżenia skupiły się wokół przejrzystości samych procedur aukcyjnych. Z ustaleń urzędu wynika, że w części domów aukcyjnych pracownicy lub aukcjonerzy mogli brać udział w aukcjach, nie ujawniając swojej roli i sprawiając wrażenie zwykłych klientów. Tego typu mechanizm prowadził do sytuacji, w których autentyczni kolekcjonerzy zwiększali stawkę w rywalizacji z podmiotami wewnętrznymi.
Praktyka ta służyła przede wszystkim sztucznemu podbijaniu ofert do poziomu ceny gwarancyjnej. To minimalny próg transakcyjny ustalony uprzednio ze sprzedającym obiekt.
Co więcej, zdarzały się przypadki podbijania własnych deklaracji cenowych przez personel, co generowało iluzoryczny popyt na dany obiekt. W ocenie Prezesa UOKiK takie manipulacje nie tylko bezpośrednio windowały kwotę końcową, ale również zniekształcały realną wycenę rynkową twórczości danego artysty.
Postanowienia regulaminów i wzorców umów
Wątpliwości wzbudziły także konkretne klauzule umowne stosowane w regulaminach i wzorcach umów. Zakwestionowano przede wszystkim zapisy, które miały na celu:
- wyłączenie lub zwężenie odpowiedzialności organizatorów za wady prawne i fizyczne sprzedawanych dzieł,
- przyznanie prawa do modyfikacji opisów w katalogu w trakcie trwania aukcji,
- umożliwienie wycofania obiektu z aukcji bez podania obiektywnych powodów.
UOKiK miał też zastrzeżenia do procedur pozwalających na powtórne wystawienie przedmiotu, mimo że uprzednio doszło już do udzielenia przybicia.
Urząd wskazał również na istotne uchybienia w procesach rozpatrywania reklamacji. Mowa tu m.in. o wadliwym konstruowaniu terminów na rezygnację z zakupu, zgłoszenie roszczeń czy samą reakcję na pismo klienta.
Tego typu praktyki i sposób ukształtowania ww. dokumentów bezpośrednio rzutowały na standard ochrony prawnej, jaki przysługuje kupującym na rynku dzieł sztuki.
Jakie prawa mają konsumenci w domach aukcyjnych kontrolowanych przez UOKiK?
Choć – tak jak wspomniałam wcześniej – kontrolowane domy aukcyjne zmieniły już swoje regulaminy, to jednak nadal uzasadnionym pozostaje pytanie, jakie roszczenia mają klienci, którzy swoje dzieła nabyli jeszcze przed kontrolą i modyfikacją.
W tej sprawie istotne jest rozróżnienie etapu działań UOKiK. Z komunikatu Prezesa UOKiK wynika, że wobec domów aukcyjnych prowadzone były postępowania wyjaśniające. Jest to etap wstępny, służący zbadaniu rynku, zebraniu informacji i ocenie, czy mogło dojść do naruszeń. Takie postępowanie toczy się „w sprawie”, a nie przeciwko konkretnemu przedsiębiorcy. Dlatego samo w sobie nie oznacza jeszcze nałożenia kary ani wydania decyzji stwierdzającej stosowanie klauzul niedozwolonych. Tym bardziej, gdy kontrolowany przedsiębiorca współpracuje z urzędem – tak jak miało to miejsce w przypadku omawianej kontroli domów aukcyjnych.
Takie rozróżnienie ma szczególne znaczenie dla klientów domów aukcyjnych. Ustalenia UOKiK mogą wspierać ich argumentację, ale co do zasady nie zastępują wykazania własnego roszczenia w indywidualnej sprawie.
Czy klienci mogą dochodzić odpowiedzialności za zawarte umowy z domami aukcyjnymi w wyniku stosowania wobec nich klauzul, które UOKiK nakazał mi usunąć?
Klient domu aukcyjnego może dochodzić roszczeń, ale sama informacja o zastrzeżeniach UOKiK nie oznacza jeszcze automatycznej odpowiedzialności po stronie domu aukcyjnego.
Punktem wyjścia powinno być ustalenie, czy konkretna klauzula z regulaminu lub wzorca umowy rzeczywiście została zastosowana wobec konkretnego kupującego i czy wpłynęła na jego sytuację.
Przykładowo, jeżeli dom aukcyjny odmawiał wzięcia odpowiedzialności za wadę obiektu czy błąd w opisie, powołując się na postanowienie o charakterze abuzywnym, konsument może argumentować, że taka klauzula go nie wiąże. Wynika to wprost z art. 385(1) Kodeksu cywilnego.
W przypadku licytacji prowadzonych w sposób wprowadzający w błąd, np. przez ukryte podbijanie ceny do ceny gwarancyjnej, możliwe jest także rozważenie żądania zwrotu nadpłaconej kwoty, odszkodowania, a w szczególnych sytuacjach nawet podważenia skutków zawartej umowy.
Kluczowe będzie jednak udowodnienie powyższych praktyk oraz wykazanie związku między zakwestionowaną praktyką a poniesioną szkodą.
PRZYKŁAD
W indywidualnej sprawie poszkodowany klient musiałby więc wykazać, że wobec niego rzeczywiście zastosowano konkretną wadliwą praktykę. Przykładowo, że licytował przeciwko pracownikowi domu aukcyjnego, a także że poniósł z tego tytułu szkodę – zapłacił wyższą cenę, niż zapłaciłby, gdyby nie doszło do sztucznego podbijania ofert. Udowodnienie takiego postępowania może być trudne.
Podsumowanie – domy aukcyjne skontrolowane przez UOKiK
Rynek sztuki – choć oparty na zaufaniu i emocjach towarzyszących licytacji – musi działać według obowiązujących go przepisów prawa, w tym dotyczących konsumentów.
Z tego powodu sposób załatwienia sprawy przez UOKiK budzi moje poważne zastrzeżenia. Zwłaszcza w kontekście skali działalności kontrolowanych podmiotów!
Temat ten monitorowałam osobiście, kierując do UOKiK wnioski o udostępnienie informacji publicznej dotyczące stanu prowadzonych postępowań. Z uzyskanych odpowiedzi uzyskałam informacje, że postępowania wyjaśniające wszczęte w 2022 r. przez długi czas pozostawały na etapie analizy materiału dowodowego, aby ostatecznie zakończyć się bez wszczynania postępowań właściwych.
Postanowienia Prezesa UOKiK o zamknięciu postępowań wyjaśniających nie stanowią rozstrzygnięć merytorycznych, nie podlegają zażaleniu. Co ważne, postępowania wyjaśniające w świetle przepisów prawa mogą trwać maksymalnie 5 m-cy (art. 48 ust. 4 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów). Jest to termin instrukcyjny, może być przedłużony. W tej sprawie postepowanie wyjaśniające trwało 4 lata (bądź prawie 4 lata/ ponad 4 lata – nie mam wiedzy w jakim konkretnie miesiącu zostało wszczęte).
Przy tak poważnych wątpliwościach dotyczących transparentności licytacji i ochrony konsumentów trudno więc oprzeć się wrażeniu, że urząd nie wykorzystał w pełni instrumentów ochrony konsumentów, którymi dysponuje. Nie wszczął postępowań właściwych, pomimo stwierdzenia, iż dokumenty przedstawione przez domy aukcyjne mogły naruszać zbiorowe interesy konsumentów i stanowiły niedozwolone postanowienia umowne. Zamiast szerzej zbadać mechanizmy funkcjonowania rynku aukcyjnego, poprzestał na minimalnym, formalnym uporządkowaniu regulaminów. Powstaje pytanie, co klientami, którzy na podstawie niekorzystnych regulaminów dokonywali zakupów dzieł sztuku na aukcjach w tych domach?
Takie działanie UOKiK jest – moim zdaniem – skandaliczne, mając na uwadze skalę prowadzonych przez nich aukcji oraz obroty jakie deklarują ww. domy aukcyjne.
Która kancelaria prawna oferuje wsparcie w sporach z domami aukcyjnymi?
Spory z domami aukcyjnymi wymagają nie tylko znajomości prawa konsumenckiego, ale także zrozumienia specyfiki rynku sztuki: regulaminów aukcyjnych, opisów katalogowych, cen gwarancyjnych, wad dzieł i mechanizmów licytacji.
Jeżeli kupiłeś dzieło sztuki i masz wątpliwości co do przebiegu aukcji, opisu obiektu, odpowiedzi na reklamację albo zapisów regulaminu, warto przeanalizować sprawę przed podjęciem dalszych działań.
Jako radczyni prawna wspieram kolekcjonerów, artystów i uczestników rynku sztuki w dochodzeniu roszczeń oraz sporach z innymi podmiotami z branży.
Pomogę Ci ustalić, czy w Twojej sprawie istnieją podstawy do kwestionowania klauzul regulaminu, żądania zwrotu części ceny, odszkodowania lub podjęcia innych działań.
FAQ – kontrola UOKiK w domach aukcyjnych
1. Jakie zasady obowiązują w regulaminie domu aukcyjnego podczas licytacji?
Regulamin powinien jasno określać m.in. zasady udziału w aukcji, składania ofert, udzielenia przybicia, płatności, odbioru obiektu i reklamacji. Nie może jednak ograniczać praw konsumenta w sposób sprzeczny z przepisami powszechnie obowiązującymi.
2. Jakie zapisy w regulaminach domów aukcyjnych są niedozwolone prawnie?
Wątpliwości mogą budzić zapisy wyłączające odpowiedzialność domu aukcyjnego za wady dzieła, pozwalające dowolnie zmieniać opis obiektu lub warunki aukcji albo ponownie licytować przedmiot po przybiciu.
3. Gdzie zgłosić nieprawidłowości w regulaminie aukcyjnym? Gdzie zgłosić nieuczciwe praktyki domu aukcyjnego?
Nieprawidłowości można zgłosić do UOKiK, zwłaszcza gdy dotyczą szerszej grupy klientów. W indywidualnej sprawie warto też skonsultować się z prawnikiem lub miejskim albo powiatowym rzecznikiem konsumentów.
4. Jakie prawa konsumenta chroni UOKiK przy zakupach na aukcjach?
UOKiK chroni m.in. prawo konsumenta do rzetelnej informacji, przejrzystych zasad licytacji, uczciwych postanowień umownych i prawidłowej procedury reklamacyjnej.
5. Jak zgłosić nieprawidłowości w działaniu domu aukcyjnego do UOKiK?
Zgłoszenie powinno zawierać opis problemu, nazwę domu aukcyjnego oraz dokumenty potwierdzające zarzuty, np. regulamin, katalog, korespondencję. Trzeba jednak pamiętać, że zgłoszenie do UOKiK nie zastępuje dochodzenia roszczeń wobec domu aukcyjnego na drodze sądowej.
Zainteresował Cię ten temat? Koniecznie przeczytaj również artykuł nt. bezpiecznego inwestowania w sztukę – jak chronić kolekcję i uniknąć kosztownych błędów?
