Ten artykuł nie będzie stricte o artystach i o sztuce, ale o tym jak korzystać z generatywnej sztucznej inteligencji w taki sposób, aby nie naruszać autorskich praw osobistych i majątkowych osób trzecich.
Z generatywną sztuczną inteligencją wiąże się szereg problemów związanych z prawem autorskim. Pierwszy z nich, to ten, czy sztucznej inteligencji przysługuje prawo do autorstwa stworzonych przez nią „wytworów”? Kolejny, jak modele sztucznej inteligencji mogą pomóc człowiekowi w jego twórczości. I najważniejszy… Czy kopiując i uznając za swoje „wytwory” sztucznej inteligencji stajemy się ich legalnymi autorami czy wręcz przeciwnie – takim zachowaniem możemy narazić się na przywłaszczenie autorstwa osób, z których prac korzysta sztuczna inteligencja, tzw. plagiat?
Co jest utworem w świetle prawa autorskiego?
W świetle ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych utworem chronionym jest wyłącznie każdy przejaw twórczej działalności człowieka. Nie maszyny ani nie zwierzęcia czy sił przyrody. Działalność człowieka musi spełniać cechy twórcze i wykazywać się indywidualnością.
Dla ustawodawcy nie ma znaczenia wartość utworu, przeznaczenie czy sposób wyrażenia. Przykładowymi utworami chronionymi przez prawo autorskie są utwory literackie, plastyczne, muzyczne, fotograficzne, architektoniczne. Prawa autorskie przysługują bez względu na wiek i stan poczytalności osoby fizycznej.
Sztuczna inteligencja, mimo że ją personifikujemy, w świetle prawa nie jest jednostką ludzką. Oznacza to, że sztuczna inteligencja nie będzie postrzegana jako twórca, autor. Kto nim zatem będzie? Zanim odpowiem na to pytanie, chciałabym zwrócić uwagę na możliwe konfiguracje współprac twórczych człowieka ze sztuczną inteligencją.
Wykorzystanie AI w tworzeniu treści
Konfiguracje „wspólnych” twórczych działań człowieka i narzędzi AI mogą być przeróżne, najczęściej polegają one na:
- wygenerowanie „wytworu”, np. grafiki, przez AI po podaniu krótkiego promptu;
- wygenerowaniu „wytworu” i poddaniu go znaczącym zmianom;
- poddaniu przeróbce przez narzędzia AI samodzielnie stworzonego utwór przez człowieka;
- stworzeniu dzieła w części z wykorzystaniem narzędzi AI (np. gra komputerowa, do której wygląd postaci wygenerowała sztuczna inteligencja).
AI a prawa autorskie
Współpraca ze sztuczną inteligencją nie daje nam prawa do przypisania sobie autorstwa jej „wytworów” – tym bardziej, że możemy narazić się na naruszenie czyichś praw autorskich, głównie na tzw. plagiat. Sztuczna inteligencja jest trenowana na przeróżnych materiałach, często także tych, które są objęte ochroną prawa autorskiego.
Plagiat nie ma legalnej definicji w prawie autorskim, ale oznacza on przywłaszczenie autorstwa w całości lub w części. Plagiat może być jawny lub ukryty. Plagiat ukryty jest wynikiem wprowadzenia pewnych zmian w stosunku do pierwowzoru, ale są one tak małe, że nie mogą stanowić o tym, że mamy do czynienia z osobnym utworem.
Przywłaszczenie autorstwa wiąże się z naruszeniem prawa osobistego jakim jest prawo do autorstwa. Dlatego trzeba być bardzo ostrożnym, korzystając z „wytworów” powstałych w ramach kreatywnej współpracy z AI.
Prawo cytatu a zarzut plagiatu – gdzie przebiega granica?
Czy można posługiwać się „wytworem” sztucznej inteligencji w ramach prawa cytatu?
Cytat w prawie autorskim oznacza nic innego jak możliwość przytaczania w utworach stanowiących samoistną całość urywków rozpowszechnionych utworów oraz rozpowszechnione utwory:
- plastyczne,
- fotograficzne lub
- drobne utwory w całości
– w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie lub prawami gatunku twórczości. Przykładowo, w sztukach plastycznych będzie to kolaż.
Nie ma przy tym sztywnych ram co do ilości np. cytowanego tekstu. Ocena ilości cytatu winna być rozstrzygana każdorazowo. Cytowanie w całości prac osób trzecich, ze zmianą drobnych słów, będzie prowadziło do nadużycia prawa cytatu i przywłaszczenia autorstwa innego autora. Cytując, należy zachować rzetelność, oznaczyć autora, źródło, z którego pochodzi cytat oraz wyróżnić cytowany fragment.
Powyższe informacje na temat prawa cytatu prowadzą do odpowiedzi przeczącej na postawione wcześniej pytanie. Korzystając w swoich pracach z treści generowanych przez sztuczną inteligencję, nie mamy możliwości wskazania autora – dlatego nie możemy zastosować w tym przypadku prawa cytatu. Jeżeli chcemy to robić – wykorzystywać wytwory AI w swoich pracach – to dobrą praktyką będzie podanie informacji o tym, że dany obraz, tekst powstał przy wykorzystaniu sztucznej inteligencji.
Odpowiedzialność za przywłaszczenie autorstwa lub przekroczenie prawa cytatu
Autor, którego prawa zostały naruszone przy wykorzystaniu sztucznej inteligencji bądź poza nią, a użycie jego utworu przekroczyło ramy prawa cytatu, może dochodzić od naruszyciela następujących roszczeń:
- publicznych przeprosin;
- natychmiastowego zaniechania naruszeń;
- usunięcia skutków naruszenia;
- zadośćuczynienia za doznaną krzywdę oraz żądanie zapłaty określonej sumy na wskazany cel społeczny. (W tych roszczeniach sprawca naruszenia musi się dopuścić winy, przy czym w grę wchodzi każda forma winy – zarówno umyślna, jak i nieumyślna.)
Powyższych roszczeń można dochodzić samodzielnie, ale także kumulatywnie.
Co więcej, odpowiedzialność cywilna nie jest jedyną konsekwencją, jaka może spotkać naruszyciela. Artykuł 115 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych stanowi bowiem także o odpowiedzialności karnej.
Odpowiedzialność karna za naruszenie praw autorskich
W dobie AI granica między inspiracją a kradzieżą treści coraz bardziej się zaciera, dlatego tak ważna jest ochrona praw twórcy. Jakie zatem kary grożą za naruszenie praw autorskich zgodnie z art. 115 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych?
1. Kto przywłaszcza sobie autorstwo albo wprowadza w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu albo artystycznego wykonania, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3.
2. Tej samej karze podlega, kto rozpowszechnia bez podania nazwiska lub pseudonimu twórcy cudzy utwór w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania, artystyczne wykonanie albo publicznie zniekształca taki utwór, artystyczne wykonanie, fonogram, wideogram lub nadanie.
Treści generowane przez AI a plagiat – podsumowanie i wnioski
Oczywiście korzystanie ze sztucznej inteligencji bądź cytowanie (czy to w ramach wytworów AI czy poza nią) nie jest zakazane. Jeżeli jednak chcemy skorzystać z efektów „twórczości”, „współtwórczości” AI lub prawa cytatu, to w odniesieniu do AI pamiętajmy, że generatywna sztuczna inteligencja korzysta z różnych zasobów, w tym dostępnych w Internecie. W większości przypadków są to utwory objęte ochroną prawa autorskiego. Cytat natomiast musi być uzasadniony ww. celami. Cytujący musi podać autora, źródło, w którym rozpowszechniony został utwór, oraz wyróżnić cytowany utwór, jeżeli jest to technicznie możliwe.
Sztuczna inteligencja czy też praca twórcza innych osób powinna być dla nas pomocą, stanowić inspirację, jednak wysiłek twórczy powinniśmy podjąć sami. Tylko wtedy będziemy uznani za autorów i nie dopuścimy się przywłaszczenia czyjejś twórczości.
Bibliografia
- P. Grzybowski, Procesowe aspekty dochodzenia ochrony praw autorskich w kontekście rosnącego wykorzystywania narzędzi AI w procesie twórczym, Prawo Nowych Technologii 2024, Nr 4, str. 57-64, Legalis – system informacji prawnej
- Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- A. Niewęgłowski [w:] Prawo autorskie. Komentarz, Warszawa 2021, art. 29., Lex- system informacji prawnej
